32 Rijnlands stoomgemaal

rew up ff
Stoomgemaal
32

Rijnlands stoomgemaal

In mei 1881 richtte fotograaf Henri de Louw, staande op de Goejanverwelledijk, zijn lens rich­ting Hanepraai.
Rechts staan op de hoek van de Fluwelensingel de huizen, die met enige moeite ook nu nog wel herkenbaar zijn. En links staat Rijnlands stoomgemaal, voorzien van een serie indrukwek­kende schepraderen. Schuin achter het gemaal is nog net het dak zichtbaar van de bijbehoren-de dienstwoningen.
Wie vanaf de Nieuwe Veerstal vandaag de dag de aflopende weg naar het park neemt, treft daar ook nu nog dezelfde drie hardstenen paaltjes aan, die in 1881 op de voorgrond op de foto staan.
Het imposante stoomgemaal werd in 1855 in opdracht van hoogheemraadschap Rijnland ge­bouwd tussen Hanepraai en Houtmansplantsoen, en deed tot 1936 dienst. In dat laatste jaar was het overbodig geworden, toen het dieselgemaal ‘Mr.Pijnacker Hordijk’ nabij de huidige Donkvelden op de grens van Gouda en Moordrecht werd gebouwd.
Het van zes schepraderen voorziene Rijnlands stoomgemaal werd tenslotte tijdens de tweede wereldoorlog, in 1943, afgebroken.
Volgens de Goudse historicus dr.A.Scheygrond (in zijn boek ‘Goudsche Straatnamen’) stond aan de oprit van de Fluwelensingel naar de Goejanverwelledijk, tot de Nieuwe Veerstal, oud-tijds een huis genaamd ‘ de Hanepraij’. Dat werd in het begin van de 16de eeuw afgebroken – in verband met de stadsverdediging. Volgens het zogeheten Eigenboek van 1521 (inventaris der Oude Rechterlijke archieven van Gouda) werd in datzelfde jaar een huis aan ‘den Hoogen­dijck achter ’t Slot, genaamd de Hanepraij’ verkocht.
Wie de befaamde plattegrond van Joan Blaeu, die hij in 1649 van Gouda maakte, nauwlettend bekijkt, ziet dat inmiddels op diezelfde plaats het ‘ Leyd Sterren Huys’ is ingetekend, met het ernaast liggend ‘Sterren en bosch’.
Langzamerhand mag bekend worden verondersteld dat de naam Hanepraai niets met hanen te maken heeft, maar een verbastering is van het woord ‘aanpraaien’ – een scheepsterm, ge­bruikt voor het aanroepen van schepen. Dat gebeurde bijvoorbeeld, als schepen over de IJssel de tol bij de ingang van de Haven passeerden en voor die passage moesten betalen.
Toen in 1943 het Rijnlands gemaal werd afgebroken, vormde dat het sluitstuk van voorgaande langdurige besprekingen. Want toen duidelijk werd dat het dieselgemaal Mr. Pijnacker Hordijk het oude gemaal aan de Hanepraai overbodig had gemaakt, nam de gemeenteraad van Gouda het besluit om het gehele complex aan te kopen. Voorts werd besloten de vrijkomende grond niet opnieuw te bebouwen, maar te bestemmen voor ‘verrijking met groen’.
Het gemaal werd dan ook gesloopt, al bleven de pijlers staan. Hierop werd een weg aangelegd, die ook nu nog steeds de verbinding vormt tussen de Fluwelensingel en het Houtmansplant­soen. De aldaar gelegen vijver werd wat kleiner gemaakt.
Het gehele project werd uitgevoerd in het kader van de zogeheten werkverschaffing. Volgens de gemeente-archieven was met de uitvoering ervan in totaal 2500 man-werkweken gemoeid. Kosten van de totale aanpak: nog geen halve ton.
Opvallend gegeven is, dat de verfraaiing van dit stukje Gouda niet alleen door burgers, maar ook door militairen vorm werd gegeven.
Want tijdens de uitvoering van het werk, was de mobilisatie al van kracht geworden. Het in Gou­da gelegerd garnizoen van de Nederlandse Strijdkrachten had de werkzaamheden zich zien ontplooien, waarna de commandant het plan kreeg om een steentje bij te dragen. Dat gebeurde tenslotte in de letterlijke betekenis des woords. Want in de onmiddellijke nabij­heid van het voormalig gemaal werd een stenen zitbank gemetseld, die door het bataljon van het Gouds wielrijders-depot werd geschonken. De militairen namen de kosten via een bijdrage van hun soldij voor hun rekening. Het was majoor H.A.M.E. Janssen die op zaterdag 17 mei 1941, die de fraaie bank onthulde – een nuttig ornament, dat ook nu nog de vermoeide wandelaar tot rustplek dient.
De bank was ontworpen door de directeur van de dienst gemeentewerken en werd door de dienst uitgevoerd.
Het opschrift is nog steeds goed te lezen: ‘Aan de Goudsche burgerij’ – ‘Aangeboden door het depot wielrijders – september 1939 – juli 1940’. Het geheel is verlucht met de afbeelding van een fietswiel – symbool van het legendarische wielrijderskorps – militairen, die zich ver fiets verplaatsten. Dat gold ook voor de korpsband, die al fietsend wist te musiceren. Bij de onthulling van de roodbakstenen bank waren destijds ook de kapiteins Moorts en Van Vuuren aanwezig, alsmede de eerste luitenants Van Oudheusden en Van Ramshorst, de sergeant Knoops en de soldaten Broer, De Groot en Hulleman.
Overigens lag vroeger aan de Hanepraai ook al een sluis: de Hanepraaisluis. De eerste zou rond 1535 zijn gesticht. Toen de voorbereidingen voor de bouw van Rijnlands Stoomgemaal werden getroffen. werd dit antieke sluisje droog gezet en grondig onderzocht. Toen bleek ook, dat het sluisje in de loop der eeuwen diverse malen was hersteld, en in inmiddels in vergaande staat van verwaarlozing verkeerde.
Uiteindelijk werd besloten om een geheel nieuwe uitwateringssluis te bouwen. Die kwam op precies dezelfde plaats als de oude Hanepraaisluis. Ook dat sluisje is inmiddels alweer verdwe­nen.
Hedentendage bevindt zich, sedert enkele jaren, op die plek een fraai vormgegeven nieuwe betonnen sluiscomplex, ontworpen door de Goudse architect Pieter Nieuwveld – dankzij de kleurige tegelversiering en de strakke belijning een harmonieus geheel vormend met de omrin­gende natuur.